Câu chuyện thú vị ít người biết về món cá kho làng Vũ Đại

Sự tích cá kho làng Vũ Đại bắt nguồn từ đời sống của người dân vùng quê chiêm trũng Đại Hoàng, nơi cá từng là nguồn thực phẩm quen thuộc trong mỗi gia đình. Qua nhiều thế hệ, món cá kho niêu đất từ mâm cơm ngày Tết đã trở thành đặc sản nổi tiếng, gắn với một câu chuyện thú vị về sự kết hợp nghề thủ công của nhiều địa phương.

Sự tích cá kho làng Vũ Đại bắt nguồn từ đâu?

Làng Đại Hoàng là quê hương của nhà văn Nam Cao và được nhiều độc giả biết đến với tên gọi làng Vũ Đại. Trước đây, làng thuộc xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực xã Hòa Hậu cũ thuộc xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình.

Đại Hoàng vốn là vùng đất chiêm trũng có nhiều ao hồ. Theo lời kể của những người cao tuổi trong làng, trước kia hầu như gia đình nào cũng có ao nuôi cá. Vì vậy, cá trở thành nguồn thực phẩm quen thuộc, xuất hiện thường xuyên trong bữa cơm của người dân.

Vào dịp Tết, các gia đình thường chọn những con cá trắm đen lớn để kho trong niêu đất, dâng lên bàn thờ tổ tiên và cùng nhau thưởng thức. Tục lệ này được duy trì qua nhiều thế hệ, dần đưa cá kho trở thành món ăn không thể thiếu trong mâm cơm ngày đầu năm của người Đại Hoàng.

Câu chuyện về người đầu tiên kho cá bằng niêu đất

Không có tài liệu lịch sử xác định chính xác món cá kho niêu đất xuất hiện tại Đại Hoàng từ năm nào. Phần lớn câu chuyện về nguồn gốc món ăn được lưu truyền qua lời kể của người dân địa phương.

Theo một câu chuyện được ghi lại, cụ Trần Bá Nghiêm thuộc một dòng họ tại làng Đại Hoàng từng đi nhiều nơi làm ăn. Sau khi trở về quê, cụ đã chế biến cá bằng niêu đất, tạo nên món ăn có thịt chắc, xương mềm và hương vị đậm đà.

Trong bối cảnh cuộc sống còn khó khăn, cách kho cá cầu kỳ này chưa thể phát triển thành nghề ngay lập tức. Tuy nhiên, kinh nghiệm lựa chọn cá, xếp niêu và canh lửa được các thế hệ sau tiếp tục lưu giữ, điều chỉnh và hoàn thiện.

Vì vậy, khi nói đến sự tích cá kho làng Vũ Đại, nên hiểu đây là câu chuyện dân gian của làng nghề, được truyền lại bằng ký ức của người dân hơn là một sự kiện đã có đầy đủ sử liệu xác nhận.

Niêu cá kho có sự kết nối của bốn tỉnh thành

Một trong những chi tiết thú vị nhất trong câu chuyện cá kho làng Vũ Đại là sự kết hợp giữa sản phẩm thủ công của nhiều địa phương. Theo cách làm được lưu truyền, một niêu cá hoàn chỉnh không chỉ có nguyên liệu tại Đại Hoàng mà còn sử dụng niêu, nắp và bao bì được đặt làm từ những vùng khác.

Thân niêu đất được đặt từ Đô Lương bởi loại niêu này phù hợp với việc đun liên tục trong nhiều giờ. Nắp niêu từ Thanh Hóa có độ cong giúp đậy niêu thuận tiện trong quá trình kho.

Hộp đóng gói từng được đặt làm tại Nam Định, còn toàn bộ công đoạn sơ chế, phối hợp gia vị và canh bếp được thực hiện tại làng Đại Hoàng. Chính sự kết hợp này đã tạo nên câu chuyện “niêu cá bốn tỉnh” được nhiều người nhắc đến.

Hiện nay, nguồn cung niêu, nắp và bao bì có thể thay đổi theo từng cơ sở. Vì vậy, câu chuyện bốn địa phương nên được nhìn nhận như một dấu ấn trong quá trình phát triển của làng nghề, không phải tiêu chuẩn bắt buộc đối với mọi sản phẩm cá kho hiện tại.

Xem thêm >> Những hình ảnh đặc biệt tại làng kho cá Vũ Đại – Cơ sở Cá Kho Bá Kiến

Từ món ăn làng quê đến đặc sản nổi tiếng

Từ món ăn thường ngày, cá kho dần trở thành đặc sản khi ngày càng có nhiều người phương xa biết đến. Nhu cầu đặt mua tăng lên giúp một số gia đình tại Đại Hoàng duy trì nghề kho cá quanh năm thay vì chỉ làm trong dịp Tết.

Sự phát triển của internet và dịch vụ vận chuyển giúp những niêu cá được gửi đến khách hàng tại Hà Nội, TP.HCM và nhiều tỉnh thành. Cá kho làng Vũ Đại cũng theo chân người Việt đến một số quốc gia, trở thành món quà gợi nhớ hương vị quê nhà.

Ngày nay, cá kho không chỉ mang giá trị ẩm thực mà còn góp phần gìn giữ câu chuyện làng nghề. Phía sau mỗi niêu cá là kinh nghiệm của nhiều thế hệ, nghề làm niêu đất và hàng chục giờ chuẩn bị, canh bếp.

Ý nghĩa của cá kho trong ngày Tết

Đối với người dân Đại Hoàng, niêu cá ngày Tết thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và mong ước về một năm mới đủ đầy. Món ăn thường được dùng cùng bánh chưng, cơm nóng, xôi hoặc dưa hành trong mâm cơm sum họp.

Ngày nay, cá kho còn được lựa chọn làm quà biếu bố mẹ, người thân, khách hàng và đối tác. Niêu đất mộc mạc kết hợp với hộp đựng chỉn chu giúp món quà vừa giữ được nét truyền thống, vừa phù hợp với nhu cầu biếu tặng hiện đại.

Nếu muốn thưởng thức món cá gắn với sự tích cá kho làng Vũ Đại, khách hàng có thể tham khảo Cá kho Bá Kiến. Sản phẩm được làm từ cá trắm đen nuôi ốc, kho trong niêu đất bằng củi nhãn từ 12–16 tiếng và có nhiều quy cách từ 1,5kg đến 4kg.